Newsletter

Zapisz się na Darmowy Newsletter i zdobądź Poradnik Łuszczycowy.

Okładka Poradnika Łuszczycowego




Methotrexat (MTX)

Postać: Tabletki, zastrzyki
Recepta: Tak
Substancje czynne: Metotreksat

Skład

1 tabletka zawiera 2,5 mg lub 10 mg metotreksatu.

Działanie

MTX jest antagonistą kwasu foliowego. Hamuje przyrost komórek oraz wpływa na układ odpornościowy organizmu. Ostatnio istotną rolę w mechanizmie działania MTX przypisuje się powstawaniu wewnątrzkomórkowemu form leku wolniej opuszczających komórki docelowe i przez to dłużej działających. Metotreksat po podaniu doustnym wchłania się łatwo z przewodu pokarmowego. Zwiększenie dawki powoduje zmniejszenie biodostępności leku (szybkość i stopień wchłaniania przez organizm), wskutek wysycenia możliwości wchłaniania. Maksymalne stężenie we krwi uzyskuje po 1-4 h od podania doustnego. W niewielkim (< 30%) stopniu jest metabolizowany (przetwarzany) w wątrobie. W ciągu 24 h 50-80% leku wydala się z moczem w postaci nie zmienionej. Nieznaczna część związku wydalana jest z żółcią, reszta wydala się z kałem. Lek ulega kumulacji w organizmie nawet do kilku tygodni – magazynowany jest w tkankach, głównie wątrobie i nerkach. Przenika do jam ciała, słabo do płynu mózgowo-rdzeniowego. Powolne uwalnianie z płynu wysiękowego przedłuża jego wydalanie z organizmu i może nasilać działanie toksyczne. Należy wtedy usuwać wysięk lub prowadzić terapię monitorowaną.

Wskazania

Nowotwory złośliwe i nowotworowe choroby krwi takie jak: ostra białaczka limfoblastyczna, chłoniaki złośliwe nieziarnicze, nabłoniak kosmówkowy, rak sutka, jądra, jajnika, drobnokomórkowy rak płuc, nowotwory szyi i głowy, nasieniaki, mięsaki kości. Lek stosuje się także w celu uzyskania immunosupresji, zwłaszcza w dermatologii, w ciężkich, uogólnionych i opornych na inne leczenie postaciach łuszczycy, reumatoidalnym i łuszczycowym zapaleniu stawów, oraz w transplantologii jako zapobieganie chorobie HvG oraz GvH. Znajduje zastosowanie w leczeniu chorób z autoagresji.

Przeciwwskazania

Ciąża i okres karmienia piersią. Nadwrażliwość na lek. Ciężka niewydolność wątroby i nerek. Mielosupresja – zmniejszenie liczby komórek szpiku kostnego. Leukopenia poniżej 3×109/l, trombocytopenia poniżej 100×109/l. Choroby zakaźne, owrzodzenia jamy ustnej i przewodu pokarmowego, świeżo przebyte zabiegi operacyjne.

Interakcje

Słabe kwasy, np. salicylany, sulfonamidy, probenecyd, cefalotyna, benzylopenicylina hamują konkurencyjnie wydalanie MTX przez kanaliki nerkowe. Salicylany, sulfonamidy, fenylbutazon, fenytoina, tetracykliny wypierają MTX z połączeń z białkami, zwiększając jego toksyczność. Gryzeofulwina przyspiesza jego metabolizm i osłabia działanie. Hydrokortyzon i prednizon (oraz inne steroidy) osłabiają cytotoksyczne działanie MTX na szpik. Ko-trimoksazol i sulfonamidy, wykazujące podobny mechanizm działania, nasilają toksyczność wysokich dawek leku. Mleko oraz nie wchłaniające się z przewodu pokarmowego antybiotyki (polimiksyny, aminoglikozydy) zmniejszają wchłanianie MTX. L-Asparaginaza poprzez hamowanie syntezy białek przed przejściem komórki z fazy G1 w fazę S, chroni komórki przed cytotoksycznym (w fazie S) działaniem MTX. Preparaty witaminowe zawierające kwas foliowy i pochodne mogą zmniejszyć efektywność MTX.

Działanie niepożądane

Przewód pokarmowy: jadłowstręt, nudności i wymioty, zapalenie błon śluzowych jamy ustnej oraz błon śluzowych o różnym stopniu nasilenia (wymaga miejscowych działań osłonowych oraz jest ograniczone przy prawidłowo prowadzonej terapii oszczędzającej); przy wysokich dawkach MTX – biegunka z objawami zespołu złego wchłaniania; krwotoczne zapalenie jelita, nawet perforacja (rany, dziury w jelicie).

Hepatotoksyczność (podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych) najczęściej odwracalna, jednak może prowadzić do marskości i ostrego zaniku wątroby, przy długotrwałej terapii lub przy współisniejącym zakażeniu HBV i HCV.

Układ krwiotwórczy: mielosupresjaleukopenia, trombocytopenia i niedokrwistość.

Układ moczowo-płciowy: nefrotoksyczność (toksyczne działanie na komórki nerek), ostra martwica cewek nerkowych; leczenie wymaga monitorowania wydolności nerek, oliguria (skąpomocz) i anuria (bezmocz – bardzo niewielka ilość moczu jest oddawana na dobę), dyselektrolitemie (ostry zespół odwodnienia), mocznica, krwiomocz, zapalenie pęcherza moczowego, zaburzenia jajeczkowania i spermatogenezy, zaburzenia miesiączkowania, działanie teratogenne – działania powodujące poważne uszkodzenia płodu.

Układ nerwowy: neurotoksyczność (toksyczne działanie na komórki nerwowe) dotycząca zwłaszcz ośrodkowego układu nerwowego – bóle głowy, zaburzenia świadomości, zaburzenia widzenia, parestezje (mrowienie, drętwienie, zmiany temperatury skóry) i ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej ciała), afazja (zaburzenia funkcji językowych), niedowład połowiczy, drgawki, przy podawaniu dokanałowym i napromienianiu może wystąpić podostry zespół demielinizacyjny (rozpad osłon włókien nerwowych).

Skóra: odczyny alergiczne (wysypka, świąd, pokrzywka), złuszczające zapalenie skóry, wypadanie włosów, nadwrażliwość na światło, wybroczyny.

Układ oddechowy: nacieki i śródmiąższowe zwłóknienie płuc.

Inne: gorączka, osteoporoza (w trakcie długotrwałej terapii podtrzymującej wymaga ona stosowania formy 25 OH witaminy D3).

Dawkowanie

Doustnie, 5 mg raz dziennie w kombinacji z merkaptopurinem. Przy leczeniu łuszczycy 1,25-2,5 mg 2 razy dziennie.